Stille Nacht

Stille Nacht Kapelle OberndorfVraag: Waaraan herken je iemand die in een koor zingt?
Antwoord: Hij zingt al in september Jingle Bells. (Bart, Close Company)

Dat impliceert natuurlijk dat de meeste koren al in september of uiterlijk oktober hun kerstrepertoire weer beginnen op te poetsen. Speciaal voor hen dit artikel over het beroemdste kerstlied aller tijden: Stille Nacht.

De ontstaansgeschiedenis

De mythe

Het orgel in de kerk van Oberndorf was vlak voor kerstavond 1818 kapotgegaan en de plaatselijke pastoor Joseph Mohr schreef snel een tekst, rende daarmee naar de onderwijzer en organist F.X. Gruber met het verzoek er een melodie met begeleiding voor gitaar op te maken zodat er in ieder geval muziek tijdens de nachtmis zou zijn. Vervolgens werd het lied nog dezelfde avond door beide heren onder de kerstmis uitgevoerd. De orgelmaker die een paar jaar (!) later kwam vond het manuscript en is verantwoordelijk geweest voor de verdere verspreiding.

Geen slecht verhaal voor de ontstaansgeschiedenis van Stille Nacht. Zoals gewoonlijk is er wel iets wat klopt, zoals de beide auteurs, de dag van de eerste uitvoering en waarschijnlijk het kapotte orgel. Ook de orgelreparateur zal een rol hebben gespeeld maar onwaarschijnlijk is dat hij pas jaren later kwam in 1825 (als het orgel kapot was wil je dat toch z.s.m. laten maken en als het niet kapot was klopt het eerste deel van het verhaal niet).

De feiten

Gruber-Mohr2Stille Nacht werd in 1818 gecomponeerd door de schoolmeester en organist van Arnsdorf: Franz Xaver Gruber (1787-1863) op een tekst van de priester Joseph Mohr (1792-1848). Mohr had de tekst twee jaar daarvoor geschreven in Mariapfarr waar hij toen als coadjutor (hulpbisschop) werkzaam was. Tot 1995 werd altijd aangenomen dat Mohr de tekst ook in 1818 geschreven had. Maar in 1995 vond een medewerkster van het Karlinum Augusteum Museum in Salzburg in een nalatenschap een afschrift uit 1820 van het originele manuscript, geschreven door Mohr zelf, waaruit niet alleen kon worden vastgesteld dat hij de tekst al in 1816 geschreven had maar ook dat de deze van zijn hand was. Dit kleine voorval leidde er niet alleen toe dat de geschiedenis in deze enigszins herschreven werd, maar ook dat er in het Pfarr- und Wallfahrtsmuseum Mariapfarr in Mariapfarr nu een deel aan Joseph Mohr en de ontstaansgeschiedenis van Stille Nacht, Heilige Nacht gewijd wordt.
(Bron www.lungauervolkskultur.com)

Eerste uitvoering en verspreiding

Stille_Nacht_AutographHet kerstlied Stille Nacht werd voor de eerste keer uitgevoerd op kerstavond 1818 in de St. Nikolauskerk in Oberndorf (Salzburg) door Franz Xaver Gruber en begeleid door Joseph Mohr op gitaar. Waarom Mohr specifiek om gitaarbegeleiding vroeg is niet helemaal duidelijk. Aannemelijk is inderdaad dat het orgel stuk was. Maar het zou ook kunnen zijn dat hij gewoon zelf ook eens gitaar wilde spelen tijdens de kerstmis. De eerste optie brengt wel de volgende logische gebeurtenis op gang: De al eerder genoemde orgelreparateur die kort daarna het orgel repareerde zou het manuscript hebben gezien, het hebben meegenomen en er voor hebben gezorgd dat de eerste aanzet tot verdere verspreiding werd gegeven. Begin 30er jaren van de 19e eeuw werd Stille Nacht ook in gedrukte vorm uitgegeven wat grootschalige verspreiding mogelijk maakte. In 1839 was het zelfs de oceaan overgestoken en tot New York doorgedrongen. In eerste instantie waren de auteurs bij de uitgever onbekend maar na onderzoek werden de beide heren toch nog achterhaald als componist resp. tekstschrijver, in het laatste geval overigens postuum.

Diverse uitvoeringen


Het lied is in vele talen vertaald, hoeveel daarover verschillen de meningen maar ik heb zelfs een versie in het Chinees en het Arabisch gevonden. Ook is het door vele artiesten uitgevoerd (te veel om op te noemen) waarvan misschien de bekendste uitvoering die van Bing Crossby is. Maar ook die van Mahalia Jackson, zowel op live beelden als de cd opname behoort tot mijn absolute favorieten. Helaas is de geluidskwaliteit niet optimaal.
Ook aan uitvoeringen door koren in wat voor bezetting dan ook, van kinderkoor tot vrouwen-, mannen- of gemengd koor is geen gebrek. Een wil ik er noemen die op mij indruk maakte en dat is de uitvoering van het Mormon Tabernacle Choir. Minstens 80 man die prachtig staan te zingen. en dat is dan alleen nog maar de herenafdeling.
Heel lastig was het om goede uitvoeringen in barbershopstijl te vinden. Dat had ik niet verwacht eerlijk gezegd, omdat elk barbershopkoor ‘Silent Night’ wel op het repertoire heeft staan. Of ze zijn niet om aan te horen, of ze staan er maar half op. Met dank aan Taco heb ik de volgende van CD kunnen overnemen. Het is een uitvoering van The Heart Of Holland Chorus olv Tom de Rooy.

Een leuke is de uitvoering van één persoon die alle stemmen heeft ingezongen in de barbershopzetting.

Meer suggesties zijn welkom

Wist je dat…

  • het bijzondere van het lied ook werd ingezien door de Oostenrijkse afdeling van Unesco, die het in 2011 tot cultureel erfgoed bestempelde,
  • het oorspronkelijke tempo en karakter van het lied waarschijnlijk vrij vlot en vrolijk was, het tegenwoordig echter over het algemeen langzaam, gedragen en ingetogen wordt uitgevoerd,
  • het lied in de 1e wereldoorlog in 1914 aan de frontlinie door soldaten van beide kampen gelijktijdig gezongen werd in het Duits en het Engels tijdens de zogeheten kerstvrede,
  • het aantal talen waarin het lied vertaald is varieert van 40 (Nederlandse Wiki) tot 140 (Engelse Wiki) tot 300 (Amerikaanse wiki),
  • ik het dus maar gewoon op wereldwijd houd,
  • het aantal artiesten dat het heeft uitgevoerd/uitgebracht geschat wordt op 300 wat waarschijnlijk al weer achterhaald en dus te laag is,
  • er diverse films gemaakt zijn over de ontstaansgeschiedenis, variërend in titel van “Silent Mouse” (1988), “Stille Nacht” (2012) tot “The first Silent Night” (2014),
  • er ook een Nederlandse film is (2004) die weliswaar Stille Nacht heet maar met dit onderwerp (het lied) niets te maken heeft,
  • er ook een Belgisch Biertje naar vernoemd isstill_nacht_dolle_brouwers

PROOST

Verschillende teksten

Tot slot: Het originele lied heeft zoals te zien is in het manuscript, zes coupletten. In het Nederlands taalgebied circuleren daarvan maar liefst 4 versies: De Protestantse, de Katholieke, een Vlaamse en een calvinistische die mij tot ik dit artikel schreef overigens volstrekt onbekend was. Het moet gezegd: de Katholieke versie blijft het dichtst bij de originele Duitse tekst. De protestanten konden zich echter moeilijk vinden in sommige formuleringen ((zoals het ‘hoogheilig paar’).
De meest gebruikte Engelse versie is die van de Amerikaanse priester Ernst Freeman Young, die het lied in 1859 in New York vertaalde in het Engels.
Hieronder volgen tot slot eerst de volledige versie van de oorspronkelijke Duitse tekst en daaronder 3 coupletten van 2 Nederlandse versies: de protestantse en de katholieke.

1. Stille Nacht! Heil’ge Nacht!
Alles schläft; einsam wacht
Nur das traute hoch heilige Paar.
Holder Knab’ im lockigen Haar,
Schlafe in himmlischer Ruh!
Schlafe in himmlischer Ruh!
4. Stille Nacht! Heil’ge Nacht!
Wo sich heut alle Macht
Väterlicher Liebe ergoß,
Und als Bruder huldvoll umschloß
Jesus die Völker der Welt!
Jesus die Völker der Welt!
2. Stille Nacht! Heil’ge Nacht!
Gottes Sohn, o wie lacht
Lieb’ aus deinem göttlichen Mund,
Da uns schlägt die rettende Stund’.
Jesus in deiner Geburt!
Jesus in deiner Geburt!
5. Stille Nacht! Heil’ge Nacht!
Lange schon uns bedacht,
Als der Herr vom Grimme befreit
In der Väter urgrauer Zeit
Aller Welt Schonung verhieß!
Aller Welt Schonung verhieß!
3. Stille Nacht! Heil’ge Nacht!
Die der Welt Heil gebracht,
Aus des Himmels goldenen Höhn,
Uns der Gnaden Fülle läßt sehn,
Jesum in Menschengestalt!
Jesum in Menschengestalt!
6. Stille Nacht! Heil’ge Nacht!
Hirten erst kundgemacht
Durch der Engel Alleluja,
Tönt es laut bei Ferne und Nah:
“Jesus der Retter ist da!”
“Jesus der Retter ist da!”
Protestantse versie

 1. Stille nacht, heilige nacht.
Davids Zoon, lang verwacht,
Die miljoenen eens zaligen zal
wordt geboren in Bethlehems stal.
Hij, der schepselen Heer
Hij, der schepselen Heer.

2. Hulploos Kind, heilig Kind,
Dat zo trouw zondaars mint.
Ook voor mij hebt G’U rijkdom ontzegd,
wordt G’op stro en in doeken gelegd.
Leer m’U danken daarvoor
Leer m’U danken daarvoor.

3. Stille nacht, heilige nacht,
Vreed’ en heil wordt gebracht,
aan een wereld, verloren in schuld.
Gods belofte wordt heerlijk vervuld.
Amen! Gode zij eer
Amen! Gode zij eer.

Katholieke versie (lied 147)

1. Stille nacht, heilige nacht,
Alles slaapt, sluimert zacht.
Eenzaam waakt het hoogheilige paar,
Lieflijk Kindje met goud in het haar,
Sluimert in hemelse rust
Sluimert in hemelse rust.

2. Stille nacht, heilige nacht
Zoon van God, liefde lacht
Vriend’lijk om Uwe Godd’lijke mond,
Nu ons slaat de reddende stond,
Jezus van Uwe geboort’,
Jezus van Uwe geboort’.

3. Stille nacht, heilige nacht,
Herders zien ‘t eerst Uw pracht;
Door der eng’len alleluja
Galmt het luide van verre en na:
Jezus de Redder ligt daar,
Jezus de Redder ligt daar.

Fijne Kerstdagen

SONY DSC

Bronvermelding:

De Engelse en Duitse versie van Wikipedia voor veel informatie
Lungauer Volkskultur
Museum Mariapfarr
Voor de teksten: de Nederlandse Wikipedia (de overige info bevat te veel onjuistheden dus die moet je vooral niet lezen of voor waar aannemen).

 

 

Een reactie plaatsen

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.